Cây Cỏ Xước (Ngưu Tất) và tác dụng trong đông y

Ngưu tất

Cây Cỏ Xước hay còn gọi là Ngưu Tất là một vị thuốc đông y dễ tìm, tuy không hiếm nhưng lại rất quý đặc biệt đối với việc chữa trị các bệnh lý về xương khớp.

An Toàn Với Sức Khỏe mong rằng bài viết có thể mang đến cho bạn đọc một cái nhìn tổng quan về công dụng cũng như lưu ý khi sử dụng vị thuốc này.

Cây Cỏ Xước và một số tên gọi khác

Tên gọi khác: Ngưu Tất, Bách Bội, Ngưu Kinh, Hoài Ngưu Tất,…

Tên khoa học: Achyranthes bidentata Blume.

Họ khoa học: thuộc học dền (Amranthaceae).

Mô tả

Hình ảnh cây cỏ xước
Hình ảnh cây Cỏ Xước

Đây là một loại cỏ quen thuộc với nhà nông, có thân mỏng, chiều cao thường chỉ khoảng 1 m, đôi lúc có cây cao đến 2 m.

Lá mọc đối nhau, có cuống, chiều dài 5 – 12 cm, rộng 2 – 4 cm, phiến lá hình trứng, đầu nhọn, mép nguyên lượn sóng.

Hoa cỏ xước mọc theo cụm tạo thành bông ở đầu cành hay kẻ lá.

Quả dạng nang bao gồm một túi, hình bầu dục, có thành mảnh, bên trong có hạt nhỏ và dài.

Rễ có màu vàng, phình to ở giữa, xung quanh đâm nhiều rễ con, đường kính rễ khoảng 2-5mm, dài 20cm.

Rễ là bộ phận dùng làm dược liệu phổ biến nhất vì có hình dạng giống đầu gối con trâu nên gọi là Ngưu Tất.

Hoài Ngưu Tất rễ to, bên ngoài hồng, ruột dày thịt, vàng sậm, dài, mềm, dẻo là tốt.

Đỗ Ngưu Tất: màu đen, nhiều vân và xơ. Một số loại khác kém hơn.

Phân bố

Vị thuốc có 4 loại, phân bố khác nhau bao gồm:

  • Cây Cỏ Xước lông trắng: phát hiện chủ yếu tại các nước nhiệt đới như Việt Nam, Thái Lan, Lào,…
  • Cỏ xước xù xì: sinh trưởng chủ yếu ở Nhật Bản, Triều Tiên,…
  • Cỏ xước Ấn Độ và Cỏ xước màu xám đỏ: tìm thấy nhiều ở Ấn Độ.

Theo giáo sư Đỗ Tất Lợi, ta vẫn nhiều trồng giống Ngưu Tất di thực của Trung Quốc có rễ to hơn cây Cỏ Xước mọc hoang ở nước ta.

Thu hoạch và bào chế

Cây Cỏ Xước
Cây Cỏ Xước

a – Thu hoạch

Cây cỏ xước có thể thu hoạch quanh năm, đào cả cây.

Thân, lá, rễ sau khi lấy về được đem cắt riêng để sử dụng.

Riêng phần rễ khi thân lá đã héo, rễ cây phình to vào vụ đông thì thu hoạch làm dược liệu mới tốt.

b – Bào chế

Theo y học cổ truyền Việt Nam

Dùng sống: Ngưu Tất rửa sạch, để ráo nước, thái lát mỏng 1 – 2 mm, sấy khô là dùng được.

Dùng chín: rửa sạch rễ cây Cỏ Xước tẩm rượu hoặc tẩm muối tùy trường hợp sau đó sấy khô.

Theo Trung y

Ngưu Tất rửa sạch, phơi khô.

Đến lúc dùng thì đem cắt bỏ đầu cuống, nhúng vào nước cho mềm sau đó thái  lát hoặc cắt đoạn là có thể dùng được.

Sau bước trên cũng có thể đem tẩm rượu sao, tẩm muối sao hoặc sao cháy tùy trường trường hợp.

Bảo quản dược liệu: vì thuốc rất dễ mốc nên phải tránh ẩm, để nơi khô ráo, kín. Trong trường hợp bị mốc có thể sấy hơi diêm sinh. phơi lại cho khô.

Thành phần hóa học trong Ngưu Tất

Theo báo cáo nghiên cứu của viện khoa học quốc gia, các nhà nghiên cứu đã chiết xuất được một hàm lượng lớn Saponin trong rễ cây Cỏ Xước.

Saponin khi thủy phân sẽ tạo ra acid Oleanic (C30H48O3), galactose, rhamnoze và glucoza.

Ngoài ra, trong ra còn tìm thấy các thành phần sau:

  • Muối kali
  • Ecdysterone.
  • Inokosteron.

Cây Cỏ Xước có tác dụng gì?

  • Tính vị theo Đông Y: vị chua, đắng, tính bình, không độc
  • Quy kinh: vào hai kinh can và thận.
  • Tác dụng:
    • Dùng sống: phá huyết, hành ứ, trị kinh bế sinh hòn cục.
    • Dùng chín: bổ can thận, mạnh gân cốt, trị lưng gối teo đau, tê yếu.
  • Trong dân gian, Ngưu Tất thường được dùng trong nhiều bài thuốc chữa các bệnh: viêm khớp, đau bụng,…
  • Liều dùng: Ngày dùng khoảng 3-9 gram dạng thuốc sắc.

Lưu ý: tuyệt đối không dùng cho thai phụ, nữ giới có khí hư.

Các công trình nghiên cứu về tác dụng của cây Cỏ Xước theo y học hiện đại:

Năm 1935, Trương Diệu Đức, Trương Phát Sơ và Lưu Thiệu Quang đã sử dụng cao lỏng Ngưu Tất tiến hành 90 thí nghiệm trên tử cung cô lập của thỏ, chuột bạch, mèo và chó (các con có chữa và không có chữa) rút ra những kết luận đáng giá:

  • Làm dịu sức căng tử cung chuột bạch (tác dụng như nhau dù có chữa hay không có chữa).
  • Phát sinh tác dụng co bóp với tử cung của thỏ có chữa hoặc không có chữa.
  • Đối với tử cung của chó có thai hoặc không, gây ra co bóp, khi thì dịu, tác dụng không nhất định, hoặc lúc đầu gây co bóp lúc sau tác dụng dịu.

Tác dụng của cao lỏng bào chế từ rễ cây Cỏ Xước có thể do việc kích thích dây thần kinh phía dưới bụng.

Theo Kinh Lợi Bân thuộc viện nghiên cứu quốc lập Bắc Kinh, sở nghiên cứu sinh lý học (1937), Ngưu Tất có tác dụng như sau:

  • Đối với động vật đã gây mê, gây ra giảm huyết áp tạm thời, sau vài phút trở lại bình thường nhưng về sau lại tăng nhẹ.
  • Làm yếu sự co bóp tim của ếch.
  • Ức chế sự co bóp khúc tá tràng.
  • Giúp lợi tiểu.
  • Dùng Liều cao gây ra kích thích vận động tử cung.

Chất saponin có tác dụng phá huyết và gây vón albumin,

Đoàn Thị Nhu cho rằng vị thuốc này giúp hạ cholesterol trong máu và có tác dụng hạ huyết áp.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

DMCA.com Protection Status
Messenger
Gọi ngay
Chat ngay
Chat Zalo